از اين سخن به خوبى مىتوان نتيجه گرفت كه اين فرضيه‌ها تا چه حد ناپايدار است و در پرتو اكتشافات جديد ممكن است متزلزل شود ولى در علوم طبيعى چون راهى جز اين نيست به عنوان يك اصل روى آنها تكيه مىشود تا فرضيّهء جديدى به ميدان بيايد . خلاصه اين كه حساب فرضيه‌ها از مسائل قطعى علوم جداست ، مسائل قطعى علوم مانند تركيب « آب » از « اكسيژن » و « ئيدروژن » ، امور حسّى و آزمايشگاهى هستند و با دلايل قطعى قابل اثبات مىباشند ، ولى فرضيه‌ها « حد سيّاتى » مىباشند كه با يك سلسله قراين ظنّى تأييد مىشوند و تا قراين مخالفى به دست نيامده ، در علوم ، مورد قبول مىباشند بىآن كه كسى ادّعاى قطعيّت آنها را بكند . « 1 » 2 - تركيب دو گانهء جسم و جان از آنچه در اين بخش از خطبه آمده است كه هماهنگ با آيات قرآنى مىباشد ، به خوبى استفاده مىشود كه انسان از دو اصل آفريده شده است : يك اصل مادّى كه از آب و گل ( ساده‌ترين مواد جهان ) است و ديگر يك روح الهى بسيار و الا . و همين است سرّ تضادّ درونى انسانها كه انگيزه‌هايى او را به سوى جهان مادّه مىكشاند و انگيزه‌هايى به سوى عالم فرشتگان . از يك سو خلق و خوى حيوانى و از سويى ديگر يك سرشت ملكوتى و روحانى دارد . نيز به همين دليل قوس صعودى و نزولى تكامل او بسيار عظيم است و داراى استعداد و قابليّت ترقّى و رسيدن به « اعلى عليّين » است و در صورت نزول و

--> ( 1 ) براى توضيح بيشتر در اين زمينه به كتاب « داروينيسم و آخرين فرضيه‌هاى تكامل » مراجعه فرماييد . فشردهء آن نيز در تفسير نمونه ، جلد 11 ، ذيل آيات 26 تا 44 سورهء حجر آمده است .